Choroby cywilizacyjne – co to jest i jak im zapobiegać?

Choroby cywilizacyjne to przewlekłe, niezakaźne schorzenia, które rozwijają się przede wszystkim pod wpływem stylu życia, diety i zanieczyszczenia środowiska. Odpowiadają za ponad 80% przedwczesnych zgonów. Można im zapobiegać przez regularną aktywność fizyczną, zbilansowaną dietę, redukcję stresu i okresowe badania profilaktyczne. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule.

Czym są choroby cywilizacyjne?

Choroby cywilizacyjne to szeroka grupa przewlekłych schorzeń niezakaźnych, które szerzą się globalnie wraz z postępem technologicznym i zmianą stylu życia. Według badaczy odpowiadają za około 40 milionów zgonów rocznie, czyli około 70% wszystkich zgonów na świecie. Nie są wywoływane przez patogen, jak dawniej dżuma czy cholera, ale przez skumulowane oddziaływanie genetyki, fizjologii, środowiska i codziennych zachowań.

Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że z ich powodu umiera ponad 43 miliony osób rocznie. W Polsce, według raportu GUS z 2020 roku, odpowiadają za około 65% wszystkich zgonów. Choroby te mają charakter przewlekły, rozwijają się stopniowo i coraz częściej są diagnozowane u dzieci oraz młodzieży, a nie tylko u osób starszych.

Wzrost zachorowań wiąże się przede wszystkim z modelem życia w krajach wysoko rozwiniętych: wysoko przetworzona żywność, ciągły pośpiech, niska aktywność fizyczna, stres i zanieczyszczenie powietrza. W miarę upowszechniania się wygód technologicznych zmniejsza się codzienny wydatek energetyczny, co sprzyja chorobom metabolicznym i sercowo-naczyniowym.

Jakie są przyczyny chorób cywilizacyjnych?

Przyczyny chorób cywilizacyjnych dzieli się na bezpośrednie i pośrednie. Te pierwsze wynikają z codziennych wyborów, drugie z otoczenia, na które pojedyncza osoba ma ograniczony wpływ. Do najważniejszych przyczyn bezpośrednich należą:

• brak regularnej aktywności fizycznej i siedzący tryb życia,
• monotonna, źle zbilansowana dieta bogata w cukry proste, tłuszcze zwierzęce, sól i produkty wysoko przetworzone,
• nadużywanie alkoholu, kawy i palenie papierosów,
• przewlekły stres, brak odpoczynku i nadmiar obowiązków zawodowych.

Z kolei przyczyny pośrednie to między innymi galopujące uprzemysłowienie, zanieczyszczenie powietrza, gleby i wody, hałas oraz promieniowanie jonizujące. Wpływ obciążenia genetycznego na rozwój tych schorzeń szacuje się na około 12–20%, co oznacza, że styl życia i środowisko mają decydujące znaczenie.

Pola zdrowia Lalonda z 1973 roku dobrze pokazują, ile zależy od codziennych decyzji:

Choroby cywilizacyjne odpowiadają za ponad 80% przedwczesnych zgonów, a styl życia ma około 53% udziału w ogólnym stanie zdrowia.

Najczęstsze rodzaje chorób cywilizacyjnych

Do najczęstszych grup należą choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory, choroby układu oddechowego i cukrzyca. Te cztery grupy odpowiadają za najwyższą liczbę zgonów spośród wszystkich schorzeń cywilizacyjnych. Każda z nich ma nieco inny mechanizm rozwoju i inne objawy.

Choroby układu krążenia

Choroby sercowo-naczyniowe, obejmujące między innymi zawały serca i udary mózgu, są przyczyną około 17,7 miliona zgonów rocznie. To czyni je najbardziej śmiercionośną grupą spośród wszystkich chorób cywilizacyjnych. W ich rozwoju uczestniczą nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu krwionośnego: zawał serca, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze i udar mózgu.

Miażdżyca powstaje w wyniku odkładania się złogów tłuszczowych w ścianach tętnic. Prowadzi to do zwężenia naczyń i utrudnia przepływ krwi. Nadciśnienie tętnicze z kolei uszkadza śródbłonek naczyń, co zwiększa ryzyko udaru i zawału serca. Długotrwałe zmiany naczyniowe są bezpośrednim czynnikiem ryzyka poważnych powikłań sercowo-naczyniowych.

Otyłość i cukrzyca typu 2

Otyłość to przewlekłe nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, rozpoznawane przy wskaźniku masy ciała BMI ≥30 kg/m². Wyróżnia się trzy stopnie: 30–34,9 kg/m², 35–39,9 kg/m² oraz ≥40 kg/m². Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia co czwarty dorosły Polak zmaga się z otyłością. Nadwaga i otyłość dotyczą około 30% dzieci w okresie wczesnoszkolnym i 20% młodzieży.

Otyłość, a zwłaszcza tkanka tłuszczowa trzewna, ma działanie prozapalne i zaburza gospodarkę węglowodanową oraz lipidową. To sprzyja insulinooporności, w której komórki słabiej reagują na insulinę. Przewlekłe przeciążenie trzustki prowadzi do spadku wydzielania insuliny i rozwoju cukrzycy typu 2. Do poważnych powikłań cukrzycy należą stopa cukrzycowa, neuropatie, niewydolność nerek i retinopatia cukrzycowa. Choroba zwiększa również ryzyko zawału serca i udaru mózgu oraz pogarsza gojenie się ran.

Choroby psychiczne i nowotwory

Zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, stany lękowe, nerwica, anoreksja, bulimia czy uzależnienia, wynikają z przewlekłego stresu, poczucia osamotnienia oraz nadmiaru obowiązków zawodowych. Stała ekspozycja na niebieskie światło emitowane przez urządzenia elektroniczne zaburza rytm dobowy i pogarsza jakość snu. W efekcie dochodzi do utraty równowagi neurochemicznej, co nasila objawy depresyjne i lękowe.

Nowotwory zabijają rocznie około 8,8 miliona osób, a choroby układu oddechowego odpowiadają za 3,9 miliona zgonów. Cukrzyca ma roczny wskaźnik zachorowań na poziomie 1,6 miliona. Rozwój nowotworów zależy od genów, ale dużą rolę odgrywają zanieczyszczenia, promieniowanie, dieta bogata w produkty przetworzone, niska aktywność fizyczna, dym tytoniowy i alkohol. Dodatkowo przewlekły stres, nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV oraz niekorzystne warunki pracy zwiększają ryzyko choroby.

Jak zapobiegać chorobom cywilizacyjnym?

Profilaktyka chorób cywilizacyjnych opiera się na świadomej zmianie codziennych nawyków. Nawet umiarkowane modyfikacje diety i aktywności fizycznej przynoszą wymierne korzyści dla układu krążenia, metabolizmu i zdrowia psychicznego. W działaniach tych chodzi o trwałe zmniejszenie wpływu głównych czynników ryzyka.

Zdrowa dieta i codzienna aktywność fizyczna

Zbilansowana dieta powinna opierać się na produktach o wysokiej wartości odżywczej. W codziennym jadłospisie warto uwzględnić:

• warzywa i owoce, najlepiej w kilku porcjach dziennie,
• białko pochodzenia roślinnego, na przykład strączki i orzechy,
• zdrowe tłuszcze nienasycone, obecne w oliwie, awokado i rybach,
• produkty pełnoziarniste zamiast oczyszczonych zbóż.

Należy ograniczać produkty wysoko przetworzone, nadmiar soli i cukrów prostych oraz tłuszcze zwierzęce. Dwie trzecie Polaków nie spożywa minimalnej zalecanej dziennej porcji warzyw, co sprzyja chorobom dietozależnym. Ruch powinien być stałym elementem dnia. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca 10 tysięcy kroków osobom pracującym fizycznie i 15 tysięcy kroków pracującym umysłowo. Minimalny ciągły czas aktywności fizycznej nie powinien być krótszy niż 60–90 minut.

Redukcja stresu i regularne badania

Przewlekły stres zaburza równowagę hormonalną i sprzyja chorobom psychicznym oraz somatycznym. Pomocne są techniki relaksacyjne, medytacja, joga oraz regularne przerwy w pracy. Osoby, które skutecznie radzą sobie ze stresem, rzadziej zapadają na schorzenia sercowo-naczyniowe i zaburzenia lękowe.

Równie istotna jest edukacja zdrowotna. Programy takie jak ogólnopolski program edukacyjny „Trzymaj formę” zwracają uwagę uczniów szkół podstawowych na znaczenie zdrowego stylu życia i zbilansowanej diety. Wiedza zdobyta w młodym wieku pomaga unikać chorób cywilizacyjnych w dorosłości.

Jakie badania laboratoryjne pomagają wykryć je wcześnie?

Badania laboratoryjne odgrywają ważną rolę w profilaktyce i wczesnym wykrywaniu chorób cywilizacyjnych. Pozwalają ocenić ryzyko miażdżycy, cukrzycy i zaburzeń pracy nerek, zanim pojawią się objawy. Wiele z tych oznaczeń można wykonać w ramach podstawowej opieki zdrowotnej po konsultacji z lekarzem.

Do najważniejszych badań profilaktycznych należą:

• profil lipidowy obejmujący LDL, HDL, cholesterol całkowity i trójglicerydy,
• stężenie glukozy na czczo i hemoglobiny glikowanej,
• próby wątrobowe wspierające wykrycie niealkoholowego stłuszczenia wątroby,
• kreatynina, eGFR i badanie ogólne moczu z osadem oraz morfologia z rozmazem.

Regularna kontrola ciśnienia tętniczego w gabinecie lekarza POZ pozwala wykryć nadciśnienie, które często nie daje żadnych objawów. Szybkie rozpoznanie zaburzeń metabolicznych umożliwia wdrożenie postępowania pozafarmakologicznego, zwłaszcza redukcji nadmiernej masy ciała. Dzięki temu można uniknąć poważnych powikłań sercowo-naczyniowych i metabolicznych.